Sinh con rồi có tiêm phòng HPV được không?

Nhiều mẹ sau sinh kể lại cùng một câu chuyện: hồi con gái định đi tiêm HPV thì bận học, bận làm, rồi lấy chồng, rồi sinh con. Đến khi nghe bạn bè nhắc lại thì trong đầu hiện ngay một suy nghĩ ngăn mình lại: “chắc muộn rồi, tiêm cũng chẳng còn tác dụng”. Nỗi băn khoăn đó rất thật, và nó khiến không ít phụ nữ bỏ lỡ một biện pháp dự phòng mà lẽ ra họ vẫn còn quyền sử dụng.

Câu trả lời ngắn gọn: có

Phụ nữ đã sinh con vẫn tiêm được vắc xin HPV, miễn là còn trong độ tuổi được chỉ định. Vắc xin này không chống chỉ định với người đã quan hệ tình dục, cũng không chống chỉ định với người đã sinh nở.

Điều kiện thực sự cần là phụ nữ đang mang thai thì không tiêm. Nếu một người đang tiêm dở phác đồ mà phát hiện có thai, cách xử trí là tạm hoãn các mũi còn lại, sinh xong rồi tiêm tiếp, không phải làm lại từ đầu.

Về độ tuổi, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa bệnh tật (CDC) khuyến cáo vắc xin HPV có thể tiêm cho các đối tượng đến 45 tuổi. Tại Việt Nam, Bộ Y tế vẫn đang nghiên cứu xem xét mức tuổi này trước khi đưa vào chỉ định chính thức cho thị trường trong nước. Nghĩa là phần lớn các mẹ đang trong độ tuổi sinh nở, kể cả những mẹ đã ngoài 35 hay ngoài 40, vẫn nằm trong nhóm nên hỏi bác sĩ về việc tiêm, thay vì tự loại mình ra.

Vì sao chuyện này đáng để mẹ dành thời gian tìm hiểu

HPV (Human Papilloma Virus) là virus gây u nhú ở người, và là tác nhân gây bệnh lây truyền qua đường tình dục phổ biến trên thế giới, ở cả nam lẫn nữ. Giới khoa học đã xác định được hơn 200 loại HPV, chia thành hai phân nhóm là nguy cơ thấp và nguy cơ cao. Chúng xâm nhập vào tế bào biểu mô của màng niêm mạc và gây ra tổn thương trải dài từ lành tính cho tới ung thư ác tính.

Mức độ phổ biến của nó lớn hơn nhiều so với hình dung của số đông. Thống kê GLOBOCAN năm 2012 cho thấy hơn 70% nam giới và phụ nữ có quan hệ tình dục từng nhiễm HPV ít nhất một lần trong đời, và hoàn toàn có thể tái nhiễm nhiều lần.

Hệ quả nặng nề nhất được nói tới nhiều là ung thư cổ tử cung. Khoảng 99,7% ca ung thư cổ tử cung có liên quan tới tình trạng nhiễm HPV mãn tính. Theo GLOBOCAN 2018, đây là loại ung thư phổ biến thứ ba ở phụ nữ trên toàn cầu, mỗi năm ước tính khoảng 570.000 ca mắc mới và gần 312.000 ca tử vong, chiếm khoảng 7,5% tổng số ca tử vong do ung thư ở phụ nữ, chỉ đứng sau ung thư vú. Riêng tại Việt Nam, mỗi năm có gần 4.200 ca ung thư cổ tử cung mới được chẩn đoán và hơn 2.400 ca tử vong, với xu hướng tăng lên và trẻ hóa.

Ngoài ung thư cổ tử cung, HPV còn liên quan tới ung thư âm đạo, ung thư âm hộ, mụn cóc sinh dục và các tổn thương tiền ung thư. Điểm sáng là nhóm bệnh này có thể dự phòng bằng cách tiêm vắc xin đầy đủ và đúng lịch trong độ tuổi 9 đến 45.

“Đã quan hệ rồi thì tiêm làm gì nữa?”

Đây là hiểu lầm phổ biến nhất, và nó đứng trên một giả định sai: rằng cứ quan hệ là đã nhiễm đủ mọi chủng HPV.

Thực tế, với hơn 200 chủng khác nhau, một người từng nhiễm một hoặc vài chủng vẫn còn nguyên nguy cơ nhiễm những chủng còn lại trong các lần phơi nhiễm về sau. Vắc xin vẫn phát huy tác dụng với những tuýp mà cơ thể chưa từng gặp, đặc biệt là các tuýp nguy cơ cao có khả năng tiến triển thành ung thư.

Thêm một điểm ít người biết: miễn dịch tự nhiên hình thành sau khi cơ thể tự đào thải HPV lần đầu không đủ để bảo vệ khỏi tái nhiễm cùng tuýp đó ở những lần sau. Vì vậy, người từng phơi nhiễm HPV không phải là người “hết cần” tiêm.

Vậy hiệu quả có giảm không?

Vắc xin HPV đạt hiệu quả cao nhất khi tiêm trước lần quan hệ tình dục đầu tiên, lúc cơ thể chưa phơi nhiễm với bất kỳ tuýp nào. Nếu bắt đầu tiêm sau khi đã quan hệ hoặc đã sinh con, phần bảo vệ tương ứng với những tuýp đã nhiễm trước đó không còn nữa, nên hiệu quả tổng thể thấp hơn so với nhóm tiêm sớm.

Nhưng “thấp hơn” khác hoàn toàn với “vô ích”. Cơ thể vẫn tạo được kháng thể với các tuýp còn lại có trong vắc xin, và vẫn được bảo vệ trước nguy cơ tái nhiễm. Cũng cần nói rõ để mẹ yên tâm: bản thân việc sinh nở không làm cơ thể đáp ứng kém đi với vắc xin. Yếu tố ảnh hưởng là tình trạng đã phơi nhiễm với một số tuýp HPV, chứ không phải chuyện mẹ đã sinh một hay hai con.

Sau sinh bao lâu thì đi tiêm được? Đang cho con bú thì sao?

Mẹ có thể tiêm khi đã sinh xong và sức khỏe ổn định. Với phụ nữ đang cho con bú, hướng dẫn thực hành của CDC Hoa Kỳ không chống chỉ định tiêm vắc xin HPV, vì vắc xin không làm thay đổi chất lượng sữa mẹ và không ghi nhận ảnh hưởng bất lợi lên trẻ bú mẹ. Cơ sở dữ liệu về thuốc và cho con bú của Viện Quốc gia về Sức khỏe Trẻ em và Phát triển Con người (Hoa Kỳ) cũng không ghi nhận phản ứng phụ liên quan tới vắc xin ở nhóm này.

Điều khiến nhiều mẹ bỉm e ngại khi đi tiêm không nằm ở việc tiêm, mà ở việc sắp xếp thời gian và chăm bé. Một buổi đi tiêm gồm khám sàng lọc, chờ đợi, tiêm, rồi ở lại theo dõi ít nhất 30 phút, cộng đường đi lại, dễ mất nửa buổi. Với em bé đang bú mẹ hoàn toàn, đó là khoảng thời gian phải có sữa chuẩn bị sẵn ở nhà.

Kinh nghiệm của nhiều mẹ là vắt trữ trước vài cữ trong khoảng hai đến ba ngày trước lịch hẹn, mỗi túi một cữ, ghi rõ ngày giờ. Nếu mẹ chưa có máy hút, dòng máy rảnh tay không dây như Máy hút sữa điện rảnh tay không dây Fatzbaby Freemax 12 FB1232TP là kiểu thiết bị hợp với tình huống này, vì mẹ vừa hút vừa dỗ con hoặc dọn dẹp được, không phải ngồi cố định bên ổ điện. Phần trữ thì Túi trữ sữa Kamidi 150ml (50pcs) chia theo cữ nhỏ cũng tiện hơn trữ túi lớn, vì rã đông bao nhiêu dùng hết bấy nhiêu, đỡ bỏ phí. Mẹ xem thông tin và giá hiện tại ngay tại đường dẫn sản phẩm.

Một lưu ý nữa: phác đồ kéo dài nhiều tháng, nên mẹ cần chủ động ngừa thai trong suốt thời gian hoàn thành các mũi tiêm, tránh tình huống phải tạm dừng giữa chừng.

Phác đồ và loại vắc xin đang có tại Việt Nam

Phụ nữ sau sinh áp dụng lịch tiêm ba mũi cơ bản:

• Mũi 1: mũi đầu tiên trong độ tuổi chỉ định.
• Mũi 2: cách mũi 1 ít nhất 2 tháng.
• Mũi 3: cách mũi 2 ít nhất 4 tháng.

Hiện tại Việt Nam lưu hành hai loại vắc xin ngừa HPV cho nhóm 9 đến 45 tuổi là Gardasil và Gardasil 9. Loại thứ nhất tạo kháng thể với 4 tuýp HPV, loại thứ hai mở rộng phạm vi lên 9 tuýp và được chỉ định cho cả nam lẫn nữ. Việc chọn loại nào nên do bác sĩ khám sàng lọc quyết định dựa trên tuổi, tiền sử và tình trạng sức khỏe của mẹ, thay vì tự chọn theo lời truyền tai.

Chuẩn bị thể trạng trước khi đi tiêm

Sau sinh, cơ thể phụ nữ ở giai đoạn hồi phục, hệ miễn dịch suy yếu hơn bình thường nên dễ mắc các bệnh truyền nhiễm hơn. Đây cũng chính là một trong những lý do việc dự phòng trở nên đáng giá với nhóm mẹ sau sinh.

Trước buổi tiêm, mẹ nên ăn no, ngủ đủ, không để bụng đói khi đi. Với những mẹ mất máu nhiều khi sinh hoặc hay chóng mặt, hoa mắt, mệt mỏi kéo dài, nên đi khám và làm xét nghiệm để biết chính xác mình có thiếu máu hay không, thay vì tự đoán rồi tự bổ sung. Nếu bác sĩ xác định cần bổ sung sắt, một số mẹ chọn dạng gói pha sẵn cho tiện dùng hằng ngày như Thực phẩm bảo vệ sức khỏe HerBalance Iron 2g*20 gói, vì dạng này dễ mang theo và không phải đong đếm. Thực phẩm này không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.

Các mặt hàng chăm sóc mẹ giai đoạn ở cữ và cho con bú, mẹ có thể tham khảo thêm trong danh mục Mẹ bầu và sau sinh.

Cần nói gì với bác sĩ trước khi tiêm

Khám sàng lọc là bước quyết định việc tiêm có an toàn với riêng mẹ hay không, nên đừng ngại kể chi tiết:

• Đang mang thai hay nghi ngờ có thai, đang cho con bú.
• Từng phản ứng quá mẫn với thành phần của vắc xin HPV hoặc với mũi HPV trước đó.
• Có vấn đề tim mạch, hô hấp nặng, suy giảm miễn dịch, hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch.
• Các thuốc và thực phẩm bổ sung đang dùng, tiền sử dị ứng nói chung.

Sau tiêm: theo dõi thế nào và khi nào cần đi khám ngay

Mẹ nên ở lại cơ sở tiêm chủng ít nhất 30 phút để nhân viên y tế theo dõi. Về nhà, tiếp tục quan sát trong vòng 24 đến 48 giờ. Đau nhức tại chỗ tiêm, hơi sốt nhẹ, mệt là những phản ứng thường gặp và thường tự hết.

Nhưng nếu xuất hiện khó thở, thở rít, sưng môi hoặc mặt, nổi mề đay lan rộng, sốt cao không hạ, li bì, co giật, chóng mặt nhiều hoặc bất kỳ dấu hiệu nào khiến mẹ thấy bất thường so với chính mình, hãy đến cơ sở y tế gần nhất ngay, không tự theo dõi tiếp tại nhà và không tự dùng thuốc.

Tương tự, nếu mẹ đang có các dấu hiệu phụ khoa bất thường như ra máu ngoài kỳ kinh, ra máu sau quan hệ, khí hư có mùi lạ kéo dài, đau vùng chậu, thì việc cần làm là đi khám phụ khoa để tìm nguyên nhân, chứ không phải chờ tiêm vắc xin để giải quyết.

Tiêm rồi vẫn phải tầm soát

Đây là điểm nhiều người hiểu nhầm nhất và cũng nguy hiểm nhất. Vắc xin HPV là biện pháp dự phòng, nó không xử lý được những tuýp virus cơ thể đã nhiễm từ trước và không bao phủ toàn bộ hơn 200 chủng HPV.

Vì vậy, sau khi tiêm đủ mũi, mẹ vẫn cần khám phụ khoa và tầm soát ung thư cổ tử cung định kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ, vẫn nên quan hệ tình dục an toàn, giữ vệ sinh cá nhân và hạn chế dùng chung đồ dùng cá nhân. Nếu điều kiện cho phép, việc bạn đời cũng tiêm ngừa sẽ giúp giảm nguy cơ lây nhiễm qua lại trong gia đình.

Kết luận

Sinh con rồi vẫn tiêm phòng HPV được, và vẫn còn giá trị bảo vệ. Hiệu quả không còn ở mức tối ưu như khi tiêm trước lần quan hệ đầu tiên, nhưng phần bảo vệ trước những tuýp chưa từng nhiễm và trước nguy cơ tái nhiễm là có thật. Việc mẹ cần làm rất cụ thể: sắp xếp một buổi đi khám sàng lọc tại cơ sở tiêm chủng, hỏi bác sĩ xem với tuổi và tình trạng sức khỏe hiện tại thì loại vắc xin nào phù hợp, rồi chuẩn bị hậu cần ở nhà để đi cho yên tâm.

Lưu ý

Nội dung trong bài viết mang tính chất tham khảo, không thay thế cho tư vấn và chỉ định từ bác sĩ hoặc cơ sở tiêm chủng. Lịch tiêm, số mũi và loại vắc xin phù hợp cần được xác định dựa trên độ tuổi, tiền sử tiêm chủng và tình trạng sức khỏe của từng người. Sau khi tiêm, mẹ nên theo dõi phản ứng của cơ thể và liên hệ cơ sở y tế nếu xuất hiện dấu hiệu bất thường để được xử lý kịp thời.